W 2023 roku w Polsce zniszczono ponad 700 budynków zabytkowych, wielu z nich to drewniane chaty z XIX wieku, które kryły historię lokalnych społeczności. W Młodzianach — małym osiedlu w powiecie mieleckim — jedna z takich chat ma już ponad 130 lat. Wcześniej miała być po prostu wyburzona, ponieważ tracąc krycie, zaczęła się osiadanie strefy podgrzewanej. Ale ludzie z lokalnej grupy „Ochrona Środowiska Młodzian” postanowili działać. Zamiast skierować się do kopalni żelaza na potrzeby produkcji blachy dachowej, zaczęli szukać profesjonalistów, którzy umieją pracować z drewnem. Na stronie https://ssmolsztyn.pl, którzy działają od 2018 roku, znaleźli właśnie tych, którzy mogli im pomóc.
Kiedy remont staje się alternatywą dla wyburzenia
Zamiast patrzeć na starsze obiekty jak na koszty, warto je traktować jako inwestycję w lokalną tożsamość. Drewniane zabudowania nie mają jedynie estetycznej wartości — są konstrukcyjnie unikalne. Ich więzi krzyżowe, tzw. połączenia „na szpilę”, przetrwały nawet trzęsienia ziemi lat 1950–1965. Remont takiego domu nie oznacza tylko ponownego wykończenia – to odrodzenie prawa do mieszkania w warunkach naturalnych.
Jak wygląda rzeczywisty proces renowacji?
Pierwszym krokiem jest dokładna diagnoza strukturalna. Specjaliści z SSMolsztyn sprawdzają wilgotność drewna, stan desek i stopień gryzu moli. Nie używają do tego sztucznych urządzeń – najważniejsze są ręczne pchnięcia i obserwacja zmian kolorystycznych powierzchni. Jeśli drewno przetrwało czarną korę i rysy od promieni słonecznych – ma szansę na dalsze funkcjonowanie.
- badanie wilgotności metodą elektrostatyczną (poziom nie powyżej 20%)
- ocena stanu belek i poprzeczek
- próba odkrycia pierwotnej struktury przestrzeni
- stworzenie dokumentacji fotograficznej każdego etapu pracy
Dlaczego technika tradycyjna jest lepsza niż nowoczesne materiały?
Niezliczone badania potwierdzają: domy w konstrukcji drewnianej nie wymagają izolacji termicznej o grubości 20 cm. Dzieje się to dzięki właściwościom samoizolacyjnym drewna sosnowego i modrzewiowego. Kiedy ktoś kupił w SSMolsztyn zaprawę z piaskiem rzecznych brzegów i gliną naturalną – nie był to gest romantyczny, ale praktyczny wybór.
Materiały te nie blokują parowania wilgoci, więc wnętrze nadal „oddycha”. Więcej niż połowa osób mieszkających w takich renowowanych domach stwierdziła, że ich nawierzchnia nie jest chłodna – mimo braku ogrzewania elektrycznego.
Jak wybrac firmę do remontu domów zabytkowych?
To pytanie warto zadawać wcześniej niż po ustawieniu decyzji o wyburzeniu. Nie każdy zakład ma świadomość różnic między remontem a rekonstrukcją. W SSMolsztyn działają tylko ci, którzy mają uprawnienia do pracy nad obiektami o charakterze architektonicznym — co oznacza licencje urzędowe oraz udział w pracach przygotowawczych dla Krajowego Skarbu Państwa.
- obowiązkowe zaświadczenie o wykwalifikowanych pracownika (min. 5 lat doświadczenie)
- umowa typu „na obiekty chronione” – nie obejmuje przypadków „kupię-odprowadzę”
- weryfikacja współpracy z Muzeum Regionalnym w Przemyślu
- proponowana lista substancji biodegradowalnych (np. zaprawa ze skleju mlekowego)
Co robić, jeśli już doszło do uszkodzenia poddasza?
Mimo wszystkich zachowań – czasem deski się gnieją, a cegły przestają trzymać się nasiąkniętej zaprawy. Wtedy kluczem jest precyzja: nic nie może być wymieniane „do pasowania” – wszystko musi być dopasowane pod względem grubości i gatunku drewna.
Półtora miesiąca temu firma z Młodzian po raz pierwszy przeprowadziła testową naprawę poddasza używając drzewa sosnowego ze starych szafek warsztatowych lokalnego sklepu handlowego (niewydanych przez właściciela). Okazało się, że materiały te miały podobny współczynnik umacniania co drewno produkowane przez nowoczesne fabryki – a koszt były mniejszy o blisko 40%.
Czy takie działania są możliwe poza Mżodzianami?
Nie są ograniczone do jednego regionu. Na stronie SSMolsztyn znajdzie się teraz także lista kontaktów dla inżynierów społeczności miejskich chcących wznowić dziedzictwo lokalne. Obecnie prowadzone są projekty rehabilitacji trzech chat we Lwowie i dwóch w Zakopanem.
Decyzja nie musi być między demontażem a utratą – czasem wystarczy jedna ważna decyzja: zadzwonić i spytać o możliwość współpracy z ludźmi, którzy nie traktują starego drewna jako odpadu.